Ngôn ngữ Anh: Bất khả dịch là gì ?
BẤT KHẢ DỊCH LÀ GÌ? (WHAT IS UNTRANSLATABILITY?)
- Bất khả dịch là gì?
Theo định nghĩa của Wikipedia, 'bất khả dịch' là 'một đặc tính của một văn bản hoặc bất kỳ một phát ngôn ở ngôn ngữ gốc mà không có văn bản hoặc phát ngôn tương đương có thể tìm thấy ở ngôn ngữ khác (ngôn ngữ đích) khi chúng được dịch (untranslatability is a property of a text or of any utterance in SL , for which no equivalent text or utterance can be found in another language (in TL) when translated).
Theo Susan Bassnett trong công trình nghiên cứu 'Translation studies' (1991, tr.32) 'khi người dịch gặp phải các khó khăn như vậy thì vấn đề về tính khả dịch (một vấn đề gì đó có thể dịch được hay không) sẽ được nêu ra (when such difficulties are encounterd by the translator, the whole issue of the translatability is raised).
- Catford và bất khả dịch
Catford phân biệt hai loại bất khả dịch mà ông gọi là 'bất khả dịch về ngôn ngữ' và bất khả dịch về văn hóa'
- Bất khả dịch về ngôn ngữ là gì?
Tính bất khả dịch sẽ xảy ra khi không có sự thay thế từ vựng hay cú pháp ở ngôn ngữ đích cho từ vựng hay cú pháp ở ngôn ngữ gốc (untranslatability occurs when there is no lexical or syntactical substitute in the TL for an SL item).
Về mặt từ vựng, ở tiếng Việt, từ 'lượt' trong 'lượt người' ý nói 'mỗi đầu người trong loạt người có mặt, một người có thể có mặt nhiều lần' là một ví dụ về bất khả dịch về mặt ngôn ngữ (linguistically untranslatabble) bởi vì 'lượt' trong cấu trúc 'lượt người' trên không hề có trong tiếng Anh.
Về mặt cú pháp, ở tiếng Anh, câu 'I knew he was going to cause trouble, and CAUSE TROUBLE he did! cũng thuộc bất khả dịch về ngôn ngữ bởi vì ở tiếng Việt không có cấu trúc động từ nằm trước chủ ngữ như trên.
- Bất khả dịch về văn hóa?
Tính bất khả dịch về văn hóa là do bởi sự vắng mặt trong văn hóa của ngôn ngữ đích về một đặc trưng tình huống liên quan cho một văn bản của ngôn ngữ gốc (cultural untranslatability is due to the absence in the TL culture of a relevant situational feature for the SL text). Ta có thể lấy một ví dụ 'Châu chấu đá xe' ở tiếng Việt là một bất khả dịch về văn hóa (culturally untranslatable) khi dịch sang tiếng Anh bởi vì ở văn hóa Anh không có hình ảnh này.
Về các phương pháp, phương thức 'bù đắp' (giải quyết) vấn đề 'bất khả dịch' chúng tôi xin mạn phép sẽ trao đổi, thảo luận sau trong 'NHÓM NGHIÊN CỨU, VĂN HÓA & DỊCH THUẬT'.
Đà thành, 15/10/16
#translation
nguyễn phước vĩnh cố